گرايش پيدا كردند . تكليف اين گروه را ذيل آيهء پنجم و مجموع آيهء يازدهم روشن مىنمايد . ج ) مشركان معاهد كه تا زمان نزول آيات به عهد و پيمان خود باقى بودند پيمان خود را محترم شمرده بودند . تكليف اين گروه را آيهء چهارم روشن مىنمايد . در اين‌جا لازم است قرآن وضع همين گروه سوم را در صورتى كه بخواهند پيمان شكنى كنند روشن سازد و آيهء مورد بحث بيانگر وضع همين گروه است كه اگر در آينده پيمان شكنى كردند : « وَ إِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ . . . ؛ اگر گروه وفادار در آينده پيمان‌شكنى كردند و در دين شما طعن زدند ، با سران كفر نبرد كنيد كه براى آنان پيمانى نيست » . با توجه به جهاتى كه اكنون يادآورى مىنماييم مىتوان نظريهء نخست را تأييد كرد : اوّلًا ، در آيات پيش وظيفهء مسلمانان در برابر همهء مشركان بيان شده جز اين قسم كه طبعاً بايد اين آيه ناظر بر اين قسم از مشركان باشد . ثانياً ، اين آيه نمىتواند مربوط به مسلمانان معاهد باشد ؛ زيرا در اين آيه چنين مىفرمايد : « وَطَعَنُوا فِى دِينِكُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الكُفْرِ » . اين تعبيرها مناسب با مشركان است كه بر شرك و كفر خود باقى مانده‌اند ، نه مشركى كه مسلمان شده ، آن‌گاه راه انحراف را پيش گرفته‌است . 2 . نظريهء مؤلف كشاف بر خلاف نظرپيش است . وى مىگويد اين آيه مربوط به آيهء ما قبل ( آيهء يازدهم ) است و بيانگر حال آن گروه از افراد است كه اسلام آورده‌اند و نماز و زكات بر پا داشته‌اند ، ولى پيمان خود را شكستند و يا تصميم بر شكستن گرفتند . او مىگويد اين آيه پس از آيهء يازدهم نازل شده است كه در آن سخن از ايمان مشركان و خواندن نماز و دادن زكات به ميان آمده است . طبعاً آيهء مورد بحث راجع به همان‌ها خواهد بود ؛ ولى اين نظريه از جهاتى دور از حقيقت است :